مسجد النبی
نخستين اقدام رسول خدا در مدينه منوره ساختن مسجد بود. پيش از آن، در قبا نيز مسجدي به دست آن حضرت و اصحاب بزرگوارشان ساخته شد که چنين اقدامي نشان از اهميت نقش مسجد در اسلام دارد. مسجد النبيصلي الله عليه وآله شريفترين مسجد پس از مسجد الحرام، مسجد النبي است که در مدينه منوّره واقع شده است. رسول خداصلي الله عليه وآله درباره نماز خواندن در اين مسجد فرمود: صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ عَشَرَةَ آلافِ صَلَاةٍ فِي غَيْرِهِ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ فَإِنَّ الصَّلَاةَ فِيهِ تَعْدِلُ مِائَةَ أَلْفِ صَلَاةٍ . نماز در مسجد من نزد خداوند، برابر با ده هزار نماز در مساجد ديگر است، جز مسجد الحرام، که نماز در آن برابر با صد هزار نماز است.
آنچه از آثار و اسامي امامان شيعه و خلفا و برخي صحابه بر کتيبههاي مسجد النبيصلي الله عليه وآله به چشم ميخورد، يادگاري از سلاطين عثماني است که ميانِ فرق اسلامي جمع کرده است. و جالب است که نام امام زمان به صورت محمّد المهدي بر يکي از کتيبهها به گونهاي نوشته شده که کلمه حي از درون اين طرح جلوهگر است.
بخشهاي مختلف مسجد النبي صلي الله عليه وآله روضه شريف:
قسمتي از مسجد النبي که در ناحيه جنوب شرقي (رو به سمت قبله) قرار دارد، به نام روضه مطهر شناخته ميشود. اين قسمت فضيلت زيادي دارد و در حديثي از رسول خداصلي الله عليه وآله به عنوان باغي از باغهاي بهشتي معرفي شده است؛ مَا بَيْنَ قَبْرِي وَ مِنْبَرِي رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ روضه شريف 330 متر است که طول آن 22 متر و عرض آن 15 متر ميباشد. در محدوده روضه مطهّره سه مکان مقدّس ديگر نيز وجود دارد که عبارتند از: 1 - مرقد مطهّر پيامبرصلي الله عليه وآله
2 - منبر
3 - محراب.
مرقد مطهّر رسول خداصلي الله عليه وآله يکي از بهترين نقاط مسجد، مدفن رسول خداست. پيامبري که محبوب خدا و خلق بود و ميراثهاي گرانبهاي اسلام، حاصل تلاش بيست و سه ساله آن حضرت است. در کناره شرقي مسجد، رسول خداصلي الله عليه وآله حجرههايي براي زندگي همسران خود ساخته بود که تا قريب نود سال پس ازرحلت آن حضرت نيز سرپا بود. ابتدا حجرهاي براي سوده، پس از آن براي عايشه و در امتداد آن حجرهاي براي حضرت فاطمه عليها السلام ساخته شد. مورّخان نوشتهاند که رسول خداصلي الله عليه وآله در حجرهاي که وفات يافت، دفن شد. مرقد رسول خداصلي الله عليه وآله در زمان خليفه دوّم در اتاق کوچکي قرار داشت و تا زمان توسعه مسجد در عهد وليد، به همان شکل باقي بود، در آن زمان که قسمت شرقي مسجد توسعه يافت مرقد مطهّر نيز در مسجد قرار گرفت. اکنون محدوده حجره طاهره که مرقد نيز داخل آن قرار دارد 240 متر (16متر طول و 15متر عرض) مساحت دارد که ضريحي مطلّا در اطراف آن کشيده شده است. در چهار گوشه حجره طاهره چهار ستون مستحکم بنا شده است که گنبد سبزي بر روي آن قرار دارد. اين حجره داراي چند در است. درِ حجرهفاطمهعليها السلام که نشانه محلّ حجره آن حضرت است. درِ تهجّد در شمال حجره و درِ وفود يا باب الرحمه در جهت غرب و درِ توبه ياباب الرسول در جهت جنوب (قبله). در حجره طاهره محلّي به عنوان قبر فاطمه عليها السلام با بقعه کوچکي مشخص شده و در داخل ضريح جاي گرفته است. در قسمت جنوبي اين بقعه نيز محراب فاطمه عليها السلام قرار دارد.
منبر: يکي از مکانهاي مقدّس در مسجد، محلّ منبر رسول خداصلي الله عليه وآله است. در روايات آمده است که پيامبر در آغاز با تکيه بر درخت خرما، به ايراد خطبه ميپرداخت، يکي از اصحاب پيشنهاد ساختن منبري را داد تا رسول خداصلي الله عليه وآله روي آن بنشيند تا هم مردم او را ببينند و هم آن حضرت از ايستادن خسته نشود. اين منبر داراي سه پلّه بوده است. منبر رسول خداصلي الله عليه وآله هشت بار نوسازي شده هر بار در جاي پيشين خود قرار داده شده است.
منبري که در حال حاضر وجود دارد منبري است که سلطان مراد عثماني در سال 999ه . ق. دستور ساخت و نصب آن را داد. اين منبر داراي دوازده پلّه ميباشد و يک اثر ارزشمند هنري است.
محراب: محراب در محلّي ساخته شده است که رسول خداصلي الله عليه وآله در آنجا نماز ميگزارد. و در اينکه محلّ نماز آن حضرت همين محراب فعلي است ترديدي نيست. زماني که وليد دستور توسعه مسجد را داد و عمر بن عبدالعزيز آن را اجرا کرد، بر جايگاه نماز رسول خدا محرابي ساخته شد. محرابهاي ديگري نيز که محلّ نماز برخي خلفا بوده در مسجد ساخته شده است.
ستونهاي مسجد سقفمسجدپيامبرصلي الله عليه وآلهبرستونهاييقرارداشتکه علاوه برنگهداريسقف، مورد استفاده رسول خدا و اصحاب آن حضرت بود، از ستونهاي هشتگانه زمان آن حضرت خاطرات ويژهاي باقي مانده که موجب تقدّس آن شده است. هر بار که مسجد باز سازي ميشده محل اين ستونها تغيير نميکرده، جز اين که ستونهاي قديمي جاي خود را به ستونهاي جديد ميداده است. طبيعي است با توسعه مسجدستونهايجديدينيزبر آن افزوده ميشد؛ به طوري که اکنون نزديک به 706 ستون در مسجد وجود دارد. ستونهايي که در محلّ قديمي مسجد، در قسمت جنوبي آن قرار داشته اکنون با رنگ سفيد از بقيّه ستونها مشخص شده که ويژگي برخي از آنها عبارت است از:
1 - ستون مَحْرَس
2-ستون توبه
3-ستون وفود
4-ستون سرير
5-ستون مهاجرين
6-ستون تهجّد
7-ستون مربَّعَة القبر
8-ستون مخلّقه
همچنین مسجد دارای درهایی به شرح زیر است:
1-باب الرَّحمه
2-باب جبرئيل
3-باب السلام
4-باب النساء
که در توسعههاي بعدي، دهها درِ جديد به مسجد افزوده شده است.
منارههاي مسجد:
زماني که وليد مسجد را توسعه داد، چهار مناره بر چهار گوشه مسجدالنبي ساخت، اين منارهها در گذر زمان جاي خود را به منارههاي بزرگتر و محکمتري داده و منارههاي جديدي نيز براي مسجد ساخته شد. چهار مناره اصلي مسجد عبارتند از: منارههاي سليمانيه و مجيديه که در دو سوي ضلع شمالي قرار گرفته و منارههاي قايتباي و باب السلام که در دو سوي ضلع جنوبي (قبله) واقع شدهاند. در حال حاضر منارههاي ديگري نيز بر مسجد افزوده شده و تعداد آنها به ده رسيده است.